Kankerpreventie: een enorme kans die België nog te weinig benut

Preventie wordt vaak spontaan geassocieerd met vaccins, maar het begrip is veel ruimer. Het gaat om een samenhangend geheel van acties die het ontstaan, de verspreiding, de ernst en de progressie van ziekten, zoals kanker, helpen verminderen. 

Men kan preventieve acties vanuit verschillende invalshoeken bekijken en indelen, bijvoorbeeld op basis van doelgroepen. Zo onderscheiden we vier types preventie: 

• Universele preventie: maatregelen voor de volledige bevolking, zoals een doeltreffend rookstopbeleid of campagnes rond gezonde voeding en beweging.
• Selectieve preventie: interventies gericht op groepen met een verhoogd risico, zoals bevolkingsonderzoeken voor borst- of darmkanker.
• Geïndiceerde preventie: acties voor personen met vroege tekenen of voorstadia van ziekte, bijvoorbeeld het opvolgen van personen bij wie pre-cancereuze afwijkingen werden vastgesteld.
• Zorggerelateerde preventie: ondersteuning van patiënten met bestaande gezondheidsproblemen om verergering, complicaties of herval te voorkomen, bijvoorbeeld door een optimale behandeling van comorbiditeiten bij longkankerpatiënten.

Ondanks het bewezen effect van preventie investeert België nog steeds aanzienlijk minder in preventie dan de meeste andere Europese landen [2]. Verschillende experten en organisaties wijzen al jaren op een versnipperde aanpak, beperkte middelen en een sterke focus op behandeling, eerder dan op het voorkomen van ziekte.

Voor long-, darm- en baarmoederhalskanker bestaan er al grootschalige bevolkingsscreeningsprogramma’s in de drie gewesten, maar de deelname hieraan is ondermaats: 

• In Vlaanderen neemt 64 % van de doelgroep (50–74 jaar) deel aan het bevolkingsonderzoek naar dikkedarmkanker, en 66 % van de doelgroep (vrouwen 50-69 jaar) aan het onderzoek voor borstkankerscreening [3].
• In Wallonië ligt de deelname binnen het georganiseerde bevolkingsonderzoek voor borstkanker bijzonder laag (4,3 %). Hoewel veel vrouwen zich buiten het programma laten screenen en de totale dekking zo oploopt tot 48,4 %, blijft ook dit cijfer onder de gewenste drempel [4].

Een hogere participatiegraad is essentieel om kankers vroeger op te sporen en levens te redden.

De biofarmaceutische sector ondersteunt een brede en geïntegreerde aanpak van kankerpreventie en schuift daarbij duidelijke prioriteiten naar voren, in lijn met Europe’s Beating Cancer Plan.

België moet de Europese doelstellingen halen — én behouden:

• 90 % HPV-vaccinatiegraad tegen 2030, en dit voor zowel jongens als meisjes waarbij ze volledig gevaccineerd zijn dus met twee dosissen conform het label.
• 90 % van de in aanmerking komende doelgroep wordt uitgenodigd om deel te nemen aan borst-, baarmoederhals- en dikkedarmkankerscreening.
• 30 % minder tabaksgebruik tegen 2025 en een tabaksvrije generatie (minder dan 5 % rokers) tegen 2040.

Deze doelstellingen vereisen een structurele beleidsinzet, sterke coördinatie en slimme, doelgroepgerichte communicatie. In België is het in theorie mogelijk om HPV en HPV-gerelateerde kankers te elimineren, op voorwaarde dat vaccinatie en screening goed op elkaar worden afgestemd en breed toegankelijk zijn. Dat is een ambitie die het nastreven meer dan waard is.

Screeningprogramma’s redden levens — maar alleen als ze ook effectief worden gebruikt. Vandaag blijven de verschillen in deelname te groot, zowel tussen regio’s als tussen bevolkingsgroepen.

Belangrijke aandachtspunten zijn:

• Harmonisatie tussen de regio’s, met meer samenhang in aanpak en uitvoering.
• Betere toegang voor kwetsbare groepen: socio-economische drempels, taalbarrières, beperkte mobiliteit of digitale uitsluiting mogen geen obstakel zijn.
• Duidelijke en uniforme communicatiecampagnes, aangepast aan culturele en sociale verschillen.
• Een gedeelde verantwoordelijkheid: succesvolle screening steunt op samenwerking tussen artsen, overheid, ziekenfondsen, apothekers, organisaties en zorginstellingen.
• Continue actualisering van screeningprogramma’s, zodat nieuwe technologieën en wetenschappelijke evidentie hun weg vinden naar het beleid. Onder meer longkankerscreening bij hoogrisicogroepen en verdere evaluatie van screening voor prostaat-, huid- en maagkanker verdienen hierbij aandacht.
• Gebruikmaken van kwaliteitsvolle en robuuste datasets om de doeltreffendheid van de vaccinatie- en screeningprogramma’s te monitoren en gericht te verbeteren, waarbij data van vaccinatiegraad en de dekkingsgraad van de screenings worden gelinkt aan de diagnoses, het stadium waarin de kanker wordt vastgesteld alsook de overlevingskansen van de patiënt. Zo kunnen onderzoekers en beleidsmakers, in volledige overeenstemming met de wetgeving inzake gegevensbescherming, nieuwe, gerichtere en betere technieken vinden die helpen om meer Belgen tegen kanker te beschermen en de resultaten van de gezamenlijke strijd tegen deze ziekte op lange termijn verder te verbeteren.

Preventie is geen taak van één enkele actor. Een succesvol kankerpreventiebeleid vraagt samenwerking tussen overheid, zorgprofessionals, ziekenfondsen, academische instellingen, patiëntenorganisaties én de biofarmaceutische sector.

We hopen dan ook dat het nieuwe Belgische kankerplan, dat binnenkort wordt verwacht, preventie een duidelijke en ambitieuze plaats geeft met duidelijke objectieve en heldere targets om deze doelstellingen te halen. Alleen met een sterk preventiekader kunnen we een aanzienlijk deel van de kankers voorkomen.

Kanker voorkomen is niet alleen goed voor onze gezondheid, maar ook voor onze samenleving. Investeren in preventie betekent investeren in levenskwaliteit, gelijke kansen en een duurzamer gezondheidssysteem. Als sector blijven we ons actief inzetten — samen met al onze partners — om preventie uit te bouwen tot een volwaardige, sterke en toekomstgerichte pijler van het gezondheidsbeleid.